در حال بار گذاری
امروز: يکشنبه ۱ خرداد ۱۴۰۱

گزارش استانی > درياچه اروميه بايدکوچک شود

پروانه بندپي گروه گزارش:از زمان آغاز بحران خشکسالي درياچه اروميه تاکنون حدود90 درصد از حجم اين درياچه نابود شده و بنيانگذار پژوهشکده آرتميا و رئيس انجمن آبزي‌پروري ايران مي‌گويد: بهترين و درست‌ترين اقدام براي احياي اين درياچه، کوچک کردن سطح آن است و هيچ راه حل ديگري ندارد.

    گروه گزارش:از زمان آغاز بحران خشکسالي درياچه اروميه تاکنون حدود90  درصد از حجم اين درياچه نابود شده و بنيانگذار پژوهشکده آرتميا و رئيس انجمن آبزي‌پروري ايران مي‌گويد: بهترين و درست‌ترين اقدام براي احياي اين درياچه، کوچک کردن سطح آن است و هيچ راه حل ديگري ندارد.
     سطح آب درياچه اروميه سالانه به طرز نگران‌کننده‌اي در حال کاهش است و با وجود اقدامات مختلف ستاد احياي درياچه اروميه، عمق آن حالا به کمتر از يک متر رسيده است. عددي که زماني بالاي 6 متر بود.
    حجم آب درياچه اروميه اکنون 3 ميليارد و 110 ميليون مترمکعب است. درحالي‌که حجم آب اين درياچه سال گذشته 5 ميليارد و 290 ميليون مترمکعب بود و در سال 1375 و در شروع بحران خشکساليِ اين درياچه زيبا 30 ميليارد مترمکعب. حالا تنها 10 درصد از آن حجم عظيم باقي مانده است؛ يعني فقط 3 ميليارد مترمکعب.شرکت آب منطقه‌اي آذربايجان غربي اعلام کرد حجم آب درياچه اروميه 2.18 ميليارد مترمکعب کاهش يافته و تراز فعلي آن به 1270.77 متر رسيده است. اين ميزان در مدت مشابه سال گذشته 1271.43 متر بود.وسعت اين درياچه اکنون 2489 کيلومترمربع و عمق آن کمتر از يک متر است. آماري نگران‌کننده که سال گذشته شاخص بهتري داشت. هرچند سال گذشته هم اوضاع درياچه اروميه بهتر از حالا نبود. اکنون علاوه بر کاهش سطح آب درياچه، ميزان آرتمياي زنده موجود در هر ليتر از درياچه اروميه نيز به حدود صفر رسيده است. آرتميايي که ارزش مالي فراواني دارد و مي‌توانست منبع درآمد خوبي براي دو استان آذربايجان غربي و شرقي باشد.
    82 درصد درياچه به دليل مديريت غلط خشک شد
    وضعيت بحراني درياچه اروميه به طور عمده ناشي از افزايش دماي جهاني، کاهش بارش‌ها، سدسازي‌هاي بي‌رويه در حوزه آبريز آن، توسعه بي رويه کشاورزي و برداشت بيش از حد آب در مناطق اطراف و دستکاري‌هاي غيرکارشناسي در ساختار درياچه، و برنامه‌ريزي نادرست و مديريت غلط است. اين موضوعي است که تحليلگران محيط زيست بر آن اتفاق نظر دارند.عيسي کلانتري، رئيس پيشين سازمان حفاظت محيط زيست کشور و دبير وقت ستاد احياي درياچه اروميه مرداد سال 1398 گفته بود: »18 درصد درياچه اروميه به دليل شرايط اقليمي و 82 درصد آن به دليل مديريت غلط انساني خشک شده است.«
    برنامه‌هاي احياي درياچه هم کند پيش مي‌رود. چراکه مسير به درستي انتخاب نشده است و نه تنها برنامه‌هاي احيا خروجي مناسبي نداشته، بلکه به هزينه‌هاي دولت اضافه کرده و بار مالي سنگيني نيز داشته است.پروفسور ناصر آق، پژوهشگر محيط زيست و عضو هيأت علمي دانشگاه اروميه در اين رابطه به همشهري‌آنلاين مي‌گويد: بهترين و تنها راه احيا و نجات درياچه اروميه در حال حاضر »کوچک کردن سطح درياچه اروميه« است، اما اين طرح، مخالفان زيادي حتي بين اکولوژيست‌ها دارد. درحالي‌که اين تجربه در دنيا هم امتحان خود را پس داده و جواب گرفته است.
    او مي‌گويد: احياي درياچه اروميه بار مالي زيادي براي دولت دارد. تا الان 5 هزار و 700 ميليارد تومان براي احياي اين درياچه هزينه شده است. البته شکي نيست که ارزش درياچه اروميه صدها برابر اين عدد است ولي مي توان احياي درياچه اروميه را با رويکردهاي زيست محيطي، اقتصادي و اجتماعي پيش برد. يعني مي توان برنامه احياي درياچه را طوري تدوين کرد که همزمان با اجراي طرحهاي احيا، براي دولت درآمد و براي مردم منطقه اشتغال نيز ايجاد شود، کاري که در درياچه بزرگ نمک آمريکا و در درياي آرال ازبکستان و قزاقستان انجام دادند.
    پروفسور آق مي‌گويد: در شرايط فعلي کاهش آب درياچه اروميه در طول سال طبيعي است. معمولا از اواخر پاييز، زمستان و گاهي هم اوايل بهار ما بارندگي‌ها و حتي بارش برف هم داريم. هر سال که بارندگي خوبي داشته باشيم، حال درياچه اروميه کمي بهتر مي‌شود. هر سال هم که بارندگي‌ها خوب نباشد و بارش‌ها در حد نرمال يا زير نرمال باشد، سطح آب اين درياچه کاهش پيدا مي‌کند. چون سطح تبخير آن خيلي وسيع است و آب‌هاي ورودي جوابگوي تبخير نيست. براي همين است که ما هر سال، مساله کاهش آب درياچه را داريم. احيا هم به اين شکل امکان‌پذير نخواهد بود. مگر اينکه آب را در داخل خود درياچه اروميه »مديريت تبخير« کنيم.
    اين پژوهشگر مي‌گويد: در طول اين سال‌ها که ستاد احياي درياچه اروميه ايجاد شد، پروژه‌هاي زيادي براي احياي درياچه اروميه اجرا شده، اما جهت کاهش تبخير آب در درياچه برنامه اي وجود ندارد. پيشنهاد من که از سال 1385 آن را ارائه دادم، »کوچک کردن سطح درياچه اروميه« بود. چون فقط با کوچک کردن درياچه مي‌توان ميزان تبخير را کم کرد. متاسفانه از همان دوره با اين پيشنهاد مخالفت شد. دليل‌شان هم اين بود که بايد درياچه را به همان شيوه سابق احيا کنيم.
    پروژه‌هايي که به حال خوب درياچه اروميه کمک نکرده است
    ستاد احياي درياچه اروميه در دولت قبل، تراز اوکولوژيکي و احياي الکولوژيک درياچه اروميه را تعريف کرد که بر اساس آن درياچه حدود 4 هزار و 300 کيلومترمربع وسعت و حدود 15 ميليارد متر مکعب آب خواهد داشت.دکتر آق مي‌گويد: براي اجراي اين طرح برنامه‌ريزي و پروژه‌هاي زيادي هم شروع شد. بنده نمي گويم کاملا بي تاثير بوده اند چون تعدادي از پروژه ها ورود آب به درياچه را تسهيل کردند اما از همان ابتدا روشن بود که اين پروژه‌ها جوابگوي قطعي احياي درياچه اروميه نخواهند بود چون به تغييرات ژئومورلوژيکي بستر درياچه توجه نشده بود. کف درياچه اروميه به خاطر رسوبات بسيار زياد به خصوص رسوبات نمک خيلي بالا آمده است. قديم وقتي اين درياچه بزرگ بود و عمق متوسط 6 متر داشت، کف آن لجن بود و ما در کف، نمک نداشتيم درحاليکه هم اکنون حدود 7 ميليارد تن رسوبات نمک بستر درياچه را پوشانده است.
    او مي‌گويد: الان عمق متوسط درياچه اروميه کمي بيش از يک متر است که اين عدد از سال گذشته هم کمتر است. بنده طي طرحي که براي محيط زيست اجرا کردم، از آبان 1399 تا آبان 1400 نمونه‌برداري ماهانه در درياچه اروميه انجام دادم و نمونه‌برداري‌ها نشان داد که عمق اين درياچه طي اين مدت حدود 80 سانتيمتر کاهش پيدا کرده است.عضو هيأت علمي دانشگاه اروميه ادمه مي‌دهد: ما در سال 1400 بارندگي خيلي کم داشتيم و ورود آب به درياچه خيلي کم بود. وقتي بارندگي کم باشد، ذخيره آب پشت مخازن سدها هم خيلي کم مي‌شود. مسئولان مربوطه هم مجبورند آن مقدار آب را حفظ کنند. چون آب پشت سدها فقط براي احياي درياچه کاربرد ندارد؛ اين آب هم براي شرب، هم براي کشاورزي منطقه و هم براي صنعت مصرف مي‌شود و اين کاملا طبيعي است که بايد به فکر نيازهاي شهري و صنعت هم بود.
    رسوبات نمک در شمال درياچه تا 4 متر رسيده است
    »عمق و ضخامت رسوبات نمک در برخي نقاط درياچه اروميه به خصوص در شمال درياچه تا حدود 4 متر هم رسيده و کف درياچه در مقايسه با زمان قديم تا حدود 4 متر در جاهايي بالا آمده است. اين موضوعي است که دکتر آق به آن اشاره مي‌کند  مي‌گويد: در اين شرايط، درياچه از حالت يک گودال تبديل مي‌شود به يک کاسه کم‌عمق و کف آن صاف مي‌شود و آب ورودي به درياچه بلافاصله پخش شده و منجر به افزايش ميزان تبخير مي‌شود. تبخير در سال‌هاي گذشته به نسبت حجم و سطح آب خيلي زياد بوده و جلوي اين تبخير را نمي‌توان گرفت. مگر اينکه درياچه را کوچک‌تر کنيم. اين استاد دانشگاه که در سال 1398 در بيستمين جشنواره تجليل از پژوهشگران و فناوران برگزيده کشور به عنوان پژوهشگر برتر معرفي شد، مي‌گويد: در دولت قبل بارها روي اين موضوع صحبت شد. آن زمان بنده نيز عضو کميته راهبري ستاد احياي درياچه اروميه بودم و آنجا چندين مرتبه اين راهکار را مطرح کردم و جلسات تخصصي متعددي برايش تشکيل شد. اما متاسفانه عده‌اي از اکولوژيست‌ها با هرگونه دستکاري در درياچه اروميه مخالفند. در حالي که ما نبايد اجازه پخش شدن و تبخير آب درياچه را بدهيم.او تاکيد مي‌کند: بايد هميشه بر اساس واقعيت پيش برويم. وقتي آب کم است، بايد خود را با شرايط موجود سازش بدهيم و بگوييم حداقل آن نصفي را که مي‌خواهيم احيا مي‌کنيم، همان‌قدر بماند و هر سال مدام بزرگتر و کوچکتر نشود و فصلي نباشد.
    عضو هيأت علمي دانشگاه اروميه مي‌گويد: متاسفانه به موضوع کوچک کردن درياچه هنوز بهاي زيادي داده نمي‌شود. مخالفان اين طرح معتقدند با کوچک کردن آن، گرد و غبارهاي نمکي ايجاد مي‌شود. اما من نظرم اين است که با طوفان و غبارهاي نمک بايد به شکل ديگري مقابله شود. ما کل درياچه اروميه را نمي‌توانيم با آب پوشش بدهيم. وسعت اين درياچه در همان سه سال پيش که بارندگي‌ها خوب بود، به حدود 4000 کيلومتر مربع رسيده بود. درحالي‌که وسعت اين درياچه قبلا 5500 کيلومتر مربع بود. يعني در بهترين حالت در سال‌هاي اخير 1500 تا 1800 کيلومتر مربع از آن خشک بود. لذا بهتر است با توجه به شرايط کم آبي در حوضه با برنامه ريزي بهتر روي احياي حدود نيمي از درياچه اروميه اقدام بکنيم و اگر در آينده توليد آب در منطقه افزايش يافت بخشهاي باقيمانده را هم احيا کنيم.
    اميدي به نجات درياچه اروميه هست؟
    احياي درياچه‌هاي نمکيِ در معرض خطر امکان‌پذير است و تجربه اين موضوع در دنيا نيز وجود دارد. نمونه آن درياچه بزرگ نمک آمريکا به نام»Great Salt Lak« که در ايالت يوتا واقع شده و دکتر آق مي‌گويد که اين درياچه خيلي هم شبيه درياچه اروميه است.
    اين پژوهشگر مي‌گويد: درياچه بزرگ نمک »Great Salt Lak« هم در مقايسه با 25 سال قبلش کوچکتر شده اما دولت آمريکا طوري برنامه‌ريزي کرده که همين‌قدر را از دست ندهند. آمريکايي‌ها اين درياچه را با هدف کنترل آب و همچنين براي ايجاد 4 اکوسيستم متفاوت که هرکدام کارکرد خودش را دارد، به 4 بخش تقسيم کرده‌اند. در يک بخش آن سالانه نمک استخراج مي‌شود. سالانه 1.1 دهم ميليارد دلار فقط از برداشت نمک درآمد دارند که حدود 8 هزار نفر را مشغول کار کرده است.

     در يک بخش ديگر 10 هزار تن آرتميا صيد مي‌شود. در بخش گردشگري‌اش هم جاذبه‌هاي زيادي ايجاد کرده‌اند و درآمد دارند. متخصصان آنجا هم معتقد بودند که درياچه بايد تقسيم بشود تا زنده بماند. همان طرحي که من ارائه دادم.دکتر آق مي‌گويد: آمريکا از اين درياچه سالانه 1.5 ميليارد دلار درآمدزايي دارد که مي‌تواند بودجه کل استان‌هاي آذربايجان غربي و شرقي را تامين کند. ما از درياچه اروميه درآمد قابل توجهي نداريم اما آنها بخش عمده درآمدشان به ترتيب از نمک، آرتميا و گردشگري است. در درياچه آرال هم بخش شور آن دارند آرتميا صيد مي‌کنند و در بخش شيرينش ماهي صيد مي‌شود. تخم آرتميا هم که ارزش تجاري بالايي دارد.
    بنيانگذار پژوهشکده آرتميا و رئيس انجمن آبزي‌پروري ايران مي‌گويد: پيشنهاد ما هم اين بوده که درياچه اروميه هم مثل درياچه مذکور به دو فاز شمالي و جنوبي تقسيم شود و اجازه ندهيم که نمک‌هاي بخش شمالي وارد بخش جنوبي بشود. چون در شمال درياچه ميزان نمک خيلي زياد است و الان آنجا برداشت نمک دارد انجام مي‌شود و ما هم اصرار داشتيم که برداشت نمک با روش‌هاي زيست محيطي درست انجام بگيرد. چون در آن قسمت ميلياردها تن نمک خوابيده است و مي‌شود از آن درآمدزايي کرد.او مي‌گويد: اگر اجازه ورود نمک از شمال به جنوب درياچه اروميه را ندهيم، در بخش جنوبي درياچه مجددا آرتميا/ Artemia (جانداري سخت‌پوست که در آب‌هاي شور زندگي مي‌کند) احيا و شکوفا مي‌شود و مي‌توانيم تا حدود هزار تن آرتميا از جنوب درياچه برداشت کنيم و اين مي‌تواند بودجه خيلي خوبي را براي دولت جهت ادامه کار با هدف حفظ درياچه تامين کند. همچنين براي ديگر بخش‌هاي درياچه که به صورت دائمي خشک مي‌مانند. مي‌شود با طوفان نمک هم مقابله کرد.
    فقط با رهاسازي آب مشکلي حل نمي‌شود
    طي اين سال‌ها اقدامات ستاد احياي درياچه اروميه براي احياي درياچه تعطيل نشده اما همين که هر سال حجم آب پايين‌تر آمده و عمقش هم کمتر شده، اين يعني کارها و پروژه‌ها تا الان جوابگو نبوده‌اند و خروجي نداشته‌اند.
    دکتر آق، اين مطلب را تاييد مي‌کند و مي‌گويد: يک سري پروژه‌ها براي احياي درياچه در دست انجام هستند اما هنوز تکميل نشده است. البته چند روز پيش اعلام شد که انتقال آب رودخانه زاب به درياچه اروميه سرجمع به ميزان يک ميليارد متر مکعب تا پايان امسال انجام خواهد شد اما مساله اين است که با انتقال يکي دو ميليارد مترمکعب آب در سال، درياچه احيا نمي‌شود.
    چون جلوي تبخير آب را که نمي‌توان گرفت و آب را هم در داخل خود درياچه نمي‌توان مديريت کرد. چون غير از عوامل بيروني، داخل خود درياچه اروميه تغيير و تحولات بزرگي رخ داده که مانع احيا مي‌شود و ما بايد آن را حل کنيم و من به آن مي‌گويم »غيير ژئومورفولوژي بستر درياچه اروميه«. اگر ما اين تغييرات را نبينيم و بدون توجه به اين تغيير فقط آب داخلش بريزيم، مشکلي از درياچه اروميه حل نمي‌شود.
    اين استاد دانشگاه مي‌افزايد: همچنين به دليل چاه‌هاي زيادي که در منطقه حوزه آبريز درياچه اروميه – چه طرف آذربايجان غربي و چه در آذربايجان غربي - حفر شده و نيز پايين رفتن‌ تراز آب‌هاي زيرزميني باعث شده که آب شيريني که وارد درياچه اروميه مي‌شود، شور بشود و چاه‌هاي اطراف هم شور بشوند. الان آب خيلي از چاه‌هاي کشاورزي شور شده است. پس با اين روش نمي‌شود کار را پيش برد و فکرهاي عميق‌تري لازم است.بنيانگذار پژوهشکده آرتميا و رئيس انجمن آبزي‌پروري ايران اظهار مي‌کند: الان بيش از 90 درصد آب در بخش کشاورزي مصرف مي‌شود. ستاد احياي درياچه اروميه خيلي تلاش کرد تا اين ميزان را به 40 درصد برساند. اين که طرح تا چه حد موفقيت‌آميز بوده، من خبر ندارم اما اگر موفقيت‌آميز بوده، اثرات آن را بايد روي درياچه مشاهده مي‌کرديم و وضعيت درياچه بايد بهتر مي‌شد.
    او مي‌گويد: تبخير، امري طبيعي است و ما چهار پنج ماه از سال تبخير زيادي در درياچه اروميه داريم. مطالعات مرتبط نشان مي‌دهد که سالانه بين 80 تا 110 سانتيمتر از سطح اين درياچه تبخير مي‌شود. اين وجود دارد و نمي‌توانيم جلوي آفتاب را بگيريم. هرچقدر سطح درياچه وسيع‌تر باشد، ميزان تبخير هم بيشتر مي‌شود. بنابراين کوچک کردن سطح درياچه اروميه بهترين راه حل است. براي مقابله با طوفان نمک هم به شکلي جداگانه بايد برنامه‌ريزي کرد.اين پژوهشگر تاکيد مي‌کند: احيا بايد با رويکردهاي زيست‌محيطي، اقتصادي و اجتماعي باشد. زيست محيطي از اين نظر که پرندگان مهاجر و ... دوباره به درياچه برگردند، بر اساس رويکرد اقتصادي، شغل و درآمد ايجاد مي‌کند و رويکرد اجتماعي هم صلح و امنيت به ارمغان مي‌آورد.
    به گزارش امانت به نقل از همشهري آنلاين،پروفسور آق معتقد است الان احياي درياچه اروميه فقط بار مالي دارد و فقط هزينه است براي دولت. تا الان 5 هزار و 700 ميليارد تومان براي احياي اين درياچه هزينه شده است. هزينه‌ها بايد طوري برنامه‌ريزي شود که براي دولت منبع درآمد هم باشد و اين شدني است. چون همان طور که گفتم، تجربه‌اش در دنيا وجود دارد.

نظر خود را بنویسید ...

نظر سنجی