در حال بار گذاری
امروز: چهارشنبه ۳۰ بهمن ۱۳۹۸

گزارش استانی > آيا درياچه اروميه در ادوار گذشته خشک شده است

مطالعات نشان مي‌دهد که پديده خشک‌زايي درياچه اروميه به عنوان يک فرايند طبيعي قبل از توسعه ساخت‌وسازهاي انساني در اين حوزه هيدرولوژيکي به طور متناوب وجود داشته است و تنها علت اصلي سرعت بالاي کاهش سطح تراز آب درياچه اروميه طي سال‌هاي 1374 تا 1398 تاثير مشترک دخالت‌هاي انساني و گرمايش زمين است

    گروه جامعه: تغييرات مورفولوژيکي حاصل از نوسانات سطح تراز آب درياچه اروميه از سال 1374 تا 1398 سبب کاهش حدود 8 متر از سطح تراز آب درياچه اروميه شده است، حال اين سوال از سوي برخي محققان محيط زيست مطرح مي‌شود که آيا درياچه اروميه در ادوار گذشته خشک شده است؟ تغييرات آب و هوايي کره زمين طي آخرين فاز عملکرد يخچال‌ها از 18 هزار سال گذشته تاکنون به گونه‌اي رقم خورده که تناوب اقليم گرم، مرطوب و خشک در مناطق بياباني شمال غرب خاورميانه سبب بروز بارش‌هاي طولاني مدت و خشکسالي‌هاي گسترده شده و درياچه اروميه نيز از اين قاعده مستثني نيست.
    درياچه اروميه يکي از زيست‌بوم‌هاي ارزشمند ايران و منطقه به لحاظ تنوع گونه گياهي و جانوري است، حوضه آبريز اين درياچه که در شمال غرب ايران واقع شده، بيش از 51 هزار کيلومتر مربع مساحت دارد و يکي از 6 حوضه آبريز اصلي کشور است. اين حوضه آبريز بين استان‌هاي آذربايجان غربي، آذربايجان شرقي و کردستان مشترک است اما چند سالي است که با کم‌آبي دست و پنجه نرم مي‌کند که با توجه به اهميت حفاظت از اين اکوسيستم ارزشمند ستاد احياي اين درياچه سال 92 تشکيل شد و تاکنون نيز اقدامات زيادي انجام شده که نتيجه آن تثبيت شرايط درياچه است اما با توجه به مهم بودن اين مقوله بخش‌هاي تحقيقاتي و پژوهشي مختلفي نيز وارد عرصه شده‌اند.
    همايون خوشروان رييس گروه پژوهشي مديريت محيط زيست وزارت علوم تحقيقات و فناوري و مدير سابق مرکز ملي مطالعات و تحقيقات درياي خزر با همکاري آناهيتا جباري تحقيقي را درباره درياچه اروميه و اينکه آيا اين درياچه در ادوار گذشته خشک شده است را انجام داده  است.
     *نقش رودخانه‌ها در حيات درياچه اروميه
    رودخانه‌هاي منتهي به درياچه اروميه نقش بسيار مهمي در تامين منابع آب و ادامه حيات درياچه ايفا کرده و سالانه حجم قابل توجهي از رسوبات متنوع تخريبي به همراه جريان آب قابل ملاحظه را وارد درياچه اروميه مي‌کنند، رودخانه نازلوچاي واقع در بخش غربي درياچه اروميه از اهميت هيدرولوژيکي خاصي برخوردار است به طوري که سالانه سبب رسوب‌گذاري حجم بالاي مواد آبرفتي در ناحيه مصب مشرف به درياچه اروميه مي‌شود، همچنين جريان هاي پايدار هيدروديناميکي و نوسانات درياچه اروميه در نحوه پراکنش و توزيع مواد رسوبي بسيار موثر و فعال عمل مي‌کند، از سوي با توجه به اينکه تغييرات مورفولوژيکي حاصل از نوسانات سطح تراز آب درياچه اروميه که از سال 1374- 1398 سبب کاهش حدود هشت متر سطح تراز آب درياچه اروميه شده است، اين سوال مهم مطرح مي‌شود که آيا درياچه اروميه در گذشته خشک شده است؟
    براي پي بردن به ماهيت نوساني درياچه اروميه در ادوار گذشته به محل مصب رودخانه نازلوچاي در ناحيه غربي درياچه اروميه رفتيم و تراس‌هاي رسوبي به جاي مانده از درياچه اروميه را مطالعه کرديم. نتايج مطالعات نشان مي‌دهد که پديده خشک‌زايي درياچه اروميه به عنوان يک فرايند طبيعي قبل از توسعه ساخت‌وسازهاي انساني در اين حوزه هيدرولوژيکي به طور متناوب وجود داشته است و تنها علت اصلي سرعت بالاي کاهش سطح تراز آب درياچه اروميه طي سال‌هاي 1374 تا 1398 تاثير مشترک دخالت‌هاي انساني و گرمايش زمين است. اولين مکان اندازه‌گيري در فاصله 500 متري ناحيه شمالي باغ وحش اروميه در منطقه نزديک به کوه زنبيل قرار دارد. نحوه دسترسي به اين منطقه از طريق جاده انحرافي منشعب از بزرگراه اروميه - سلماس انجام مي‌شود  در سمت راست جاده در محل پايگاه امداد و نجات هلال احمر آذربايجان غربي در مسير جاده باغ وحش به سمت ايستگاه مورد نظر حرکت مي‌کنيم و در محل پل بتني که رودخانه را قطع مي‌کند اولين بازديد را انجام مي‌دهيم. شواهد مورفولوژيکي و رسوبي موجود در اين ناحيه شامل تراس‌هاي فرسايشي رودخانه نازلوچاي به همراه مواد آبرفتي گراولي و ماسه‌اي در بستر آن است، حضور تخته‌سنگ‌هاي بزرگ از جنس آندزيت‌هاي آتشفشاني در مسير بستر رودخانه شرايط بروز سيلاب‌هاي گذشته را نشان مي‌دهد.
    مواد ماسه‌اي همراه با ريگ‌هاي دانه‌ريز تا دانه‌درشت در کنار تخته‌سنگ‌ها نشان‌دهنده جريان‌هاي فعال هيدرولوژيکي رودخانه در زمان انتقال و رسوب‌گذاري است.
    در سمت شمالي پل بتني در ناحيه مشرف به بستر رودخانه سه تراس پلکاني مشاهده مي‌شود که شکل‌گيري آنها گواهي آشکار براي سه مرحله کاهش شدت جريان آب رودخانه نازلوچاي است.
    *فرسايش و کاهش سطح تراز آب درياچه
     توسعه فرايند فرسايشي حاصل از سيلاب‌هاي قديمي و کاهش سطح تراز آب درياچه اروميه سبب شکل‌گيري تراس فرسايشي برجسته‌اي در کناره‌هاي رودخانه نازلوچاي مشرف به پل بتني شد که ارتفاع آن تا حدود 7 متر برآورد مي‌شود، بعضا جريان‌هاي قوي و آشفته با ضربات ناگهاني و متناوب به پايه پل سبب تخريب مصالح بتني و ريزش آن شده‌اند. نرخ توسعه فرآيند فرسايشي بيشتر متوجه سمت جنوبي پل بتني بوده و رسوب‌گذاري غالب در بخش شمالي انجام گرفته است اين موضوع آسيب‌پذير بودن بيشتر بخش جنوبي پل را تا ناحيه شمالي آن تاييد مي‌کند. مطالعه تراس رسوبي به جاي مانده در حاشيه مشرف به پل بتني سري کاملي از توالي رسوبات متناوب درياچه اروميه و رودخانه نازلو چاي را در ادوار گذشته نشان مي‌دهد به طوري که اين سکانس رسوبي شامل رسوبات آبرفتي رودخانه‌اي، گِل‌هاي کربناته درياچه‌اي و لجن‌هاي قديمي است که به صورت متناوب و تکراري نهشت و رسوب‌گذاري يافته‌اند.
    *تغييرات متناوت قلمرو درياچه اروميه در گذشته
    بررسي و ارزيابي توالي رسوبات نهشت يافته در اين سکانس رسوبي گوياي نکات قابل توجهي است که به گونه‌اي مي‌توان بر اساس شواهد موجود در آن دوره‌هاي حاکميت محيط درياچه‌اي و رودخانه‌اي و تاثير متقابل آنها نسبت به يکديگر را کنترل کرد، مهم‌ترين رخساره‌هاي رسوبي موجود در سکانس مزبور شامل گِل‌هاي کربناته نازک لايه، آهک‌هاي ماسه‌اي و ماسه با ماتريکس کربناته، رس‌هاي آبرفتي، لجن‌هاي تيره حاوي مواد آلي و رسوبات ماسه‌اي حاوي اکسيد آهن آبدار است. در حقيقت مي‌توان مجموع رسوبات مزبور را به سه گروه رودخانه‌اي، درياچه‌اي و حد واسط تقسيم‌بندي کرد.
    شواهد به دست آمده نشان مي‌دهد گستره و قلمرو درياچه اروميه در ادوار گذشته به طور متناوب تغيير داشته است به طوري که حضور سه باند نوار رسوبات سياه رنگ آغشته به مواد آلي که حالت خشک‌شدگي پيدا کرده‌اند مويد نفوذ محيط درياچه‌اي تا اين فاصله دور از مصب رودخانه نازلوچاي بوده است، همچنين وجود ماسه‌هاي آهکي حاوي ذرات اکسيد آهن آبدار به رنگ زرد اخرايي گواه آشکار براي تغيير شرايط آب و هوايي گذشته به سوي آب و هواي گرم است. بالا بودن املاح گچي در ترکيب آب رودخانه نازلو چاي سبب نهشت مواد رسوبي گچي بر روي رسوبات آبرفتي شده است و اين فرايند کاهش تدريجي دبي آب رودخانه مزبور و رسوب‌گذاري مواد شيميايي را نشان مي‌دهد.
    تداوم فرايند رسوب‌گذاري شيميايي که همراه با نهشت رسوبات کربناته است و رسوبات آبرفتي و تخريبي حاصل آوردهاي رودخانه نازلو چاي سبب شکل‌گيري رسوبات حد واسط رودخانه‌اي- درياچه‌اي شده است به طوري که مقاومت بالاي اين رسوبات در مقابل فرسايش‌هاي محيطي سبب سازگاري آن براي ساخت لانه پرندگان وحشي شده است.
    در زير لايه ماسه آهکي که متعلق به محيط حد واسط رودخانه و درياچه اروميه است لجن‌هاي خشک و سنگ شده درياچه اروميه مشاهده مي‌شود، در حقيقت همبري اين دولايه رسوبي مويد تغيير شرايط رسوب‌گذاري درياچه و مصب رودخانه نازلوچاي و تاثير متقابل آنها بر يکديگر است.
    *رسوبات سياه معرف سه دوره پيشروي محيط درياچه
     در توالي رسوبات موجود در تراس رسوبي سه لايه لجن سياه رنگ خشک‌شده ديده مي‌شود که متناوبا در زير لايه‌هاي ماسه آهکي قرار دارند. در حقيقت حضور آنها معرف سه دوره عملکرد فاز پيشروي محيط درياچه‌اي در منطقه مورد مطالعه است، يعني دوره‌هاي پر آبي و آرامش حوضه رسوبگذاري درياچه اروميه و به موازات آن سه دوره تسلط رسوبات حد واسط و رودخانه‌اي بر محيط درياچه‌اي مشاهده مي‌شود.
    حضور رسوبات سياه رنگ گِلي آغشته به مواد آلي در تراز ارتفاعي 1271.35  1271.85، 1272.40 و 1274 متر در تراس رسوبي حاشيه رودخانه نازلوچاي گواهي آشکار از تسلط هيدرولوژيکي محيط رسوبي درياچه اروميه در ادوار گذشته طي دوره هلوسن در فاصله 4 کيلومتري خط ساحلي فعلي درياچه اروميه است و فازهاي خشک‌زايي به صورت متناوب با حضور رسوبات گِل کربناته قهوه‌اي روشن بدون پيوستگي رسوبي آنها را مي‌پوشاند.
    با توجه به ضخامت رسوبات به جاي مانده که تقريبا معادل 50 سانتيمتر در هر افق پسرونده رسوبي است و سرعت ميانگين رسوب‌گذاري درياچه اروميه که معادل تقريبا 0.5 ميليمتر در سال است. سن تقريبي هر واحد رسوبي معادل 1000 سال است، اين به آن معني است که فرايندهاي طبيعي خشک‌زايي و پر آبي درياچه اروميه در دوره‌هاي زماني 1000 ساله موجب تغيير رژيم هيدرولوژيکي درياچه اروميه مي‌شود. بنابراين خشک‌زايي سريع بخش وسيعي از درياچه اروميه طي سال هاي 1374 تا 1398 به ميزان 800 سانتيمتر نمي‌تواند تنها عامل طبيعي داشته باشد و سرعت بيش از حد فرايند خشک‌زايي مربوط به دخل و تصرف‌هاي انساني در حوزه رسوبي است.
    در اين منطقه به تدريج از ارتفاع تراس‌هاي فرسايشي کاسته شده و عرض رودخانه افزايش مي‌يابد و جريان آب نمود توسعه‌يافته‌تري از خود نشان مي‌دهد. خشک‌شدگي لايه‌هاي آبرفتي سبب ايجاد درز و شکاف‌هاي منقطع در آنها شده و با بروز بارش شرايط براي لغزش مواد در شيب‌هاي قائم فراهم مي‌شود به طوري که اين پديده سبب افزايش عرض رودخانه نازلوچاي در شعاع يک کيلومتري خط ساحل درياچه اروميه شده است.  در ايستگاه مطالعاتي نازلو چاي، ارتفاع تراس‌هاي فرسايشي به حداقل خود رسيده و در دو سوي بستر رودخانه رسوب‌گذاري متفاوت مشاهده مي‌شود به طوري که در بخش جنوبي رسوبات ماسه‌اي با ظاهري مشابه با رسوبات ماسه‌هاي بادي سطح منطقه را پوشش داده و در بخش شمالي ترکيب رسوبي ماسه‌اي و ماسه‌هاي آغشته به مواد گِل کربناته مشاهده مي‌شود.
    از پديده‌هاي بسيار جالب توجه مورفولوژيک رسوبي در اين قسمت مي‌توان به پهنه‌هاي گِلي اشاره کرد که بين رسوبات ماسه‌اي رودخانه‌اي و مواد گل کربناته پلايايي قرابت مکاني وجود دارد.
    در حقيقت در زير اين رسوبات ضخامت قابل توجهي از لجن‌هاي سياه رنگ حاوي مواد آلي قرار گرفته است. عرض رودخانه در ناحيه مصب نسبتا افزايش يافته و جريان هيدرولوژيکي مناسبي قابل مشاهده است.
    *نتيجه‌گيري
      ارزيابي شواهد هيدرومورفولوژيکي موجود در ناحيه مصب رودخانه نازلوچاي مويد وقايع فيزيکي مهمي است که در طول زمان سبب بروز پديده‌هاي فرسايشي، رسوبي و تعادلي شده است. در گام نخست نتايج بررسي‌ها نشان مي‌دهد که حضور سه تراس پلکاني معرف کاهش سه مرحله‌اي سطح تراز هيدرولوژيکي آب رودخانه نازلوچاي است، اين موضوع مي‌تواند تحت تاثير کاهش سطح تراز آب درياچه اروميه و يا کاهش دبي خروجي رودخانه مزبور صورت گرفته باشد.
    دوم آنکه سه رخساره رسوبي رودخانه‌اي  حد واسط و درياچه‌اي در منطقه شناسايي شد که به ترتيب داراي ترکيب رسوبي گراول، آبرفت و مواد ماسه‌اي (رودخانه)، ماسه‌هاي آغشته به گِل کربناته و مواد اکسيد آهن آبدار (حد واسط) و لجن‌هاي سياه و گِل‌هاي کربناته سبز رنگ (درياچه) است، ترتيب توالي هر يک از واحدهاي رسوبي مورد اشاره در تراس‌هاي رسوبي گواهي آشکار از تغيير رژيم هيدرولوژيکي رودخانه و سطح گسترش قلمرو درياچه اروميه در کد ارتفاعي مختلف است.
    به گزارش امانت به نقل از ايرنا،بنابراين در يک جمع‌بندي کلي چنين نتيجه‌گيري مي‌شود که طي زمان حاضر تغيير شرايط آب و هوايي سبب سه دوره پسروي و پيشروي درياچه اروميه شده است به طوري که لجن‌هاي سياه رنگ معرف حضور درياچه اروميه و ماسه‌هاي آبرفتي نفوذ محيط رودخانه‌اي را بر روي آن نشان مي‌دهد، حضور لايه‌هاي رسوبي ماسه آهکي آغشته به مواد آهن آبدار به رنگ زرد ليمونيتي نيز حاکميت آب و هواي بسيار گرم را در منطقه درياچه اروميه طي ادوار گذشته تاييد مي‌کند، بنابراين با توجه به ماهيت نوساني سطح تراز آب درياچه اروميه بايد با استفاده از برنامه صحيح مديريت سواحل از حد بستر و حريم آن محافظت کرد، هر گونه دخل و تصرف در حوضه آبي و پيرامون مناطق ساحلي درياچه اروميه موجب آشفتگي، تخريب و آلودگي محيط زيست درياچه اروميه خواهد شد.

نظر خود را بنویسید ...

نظر سنجی