در حال بار گذاری
امروز: پنحشنبه ۲ ارديبهشت ۱۴۰۰

دین و اندیشه > کرونا با باورهاي ديني مردم چه کرد

گروه دين و انديشه: برخي معتقدند کرونا به باورهاي ديني مردم لطمه زده و به فرصت‌طلبان اجازه داده تا بنيان‌هاي دينداري مردم را زيرسوال ببرند اما پژوهشگران ديني معتقدند اين بيماري، برخي حواشي که دينداري ما را از ناب بودن انداخته بود صيقل داد.

    گروه دين و انديشه: برخي معتقدند کرونا به باورهاي ديني مردم لطمه زده و به فرصت‌طلبان اجازه داده تا بنيان‌هاي دينداري مردم را زيرسوال ببرند اما پژوهشگران ديني معتقدند اين بيماري، برخي حواشي که دينداري ما را از ناب بودن انداخته بود صيقل داد. يکي از چالش‌هاي دينداران جهان در يک سال اخير، تعطيلي برخي از مراسم و مناسک ديني و مذهبي به دليل حفظ جان انسان‌ها در برابر شيوع ويروس کرونا بوده است.
    در ايران و کشورهاي مسلمان مراسم جمعي ديني و مذهبي تعطيل و حتي حضور مسلمانان در مراسم حج نيز ممنوع شد. هيئت‌ها به صورت مجازي مجلس عزاداري برگزار کردند و حتي مردم شب‌هاي قدر در ماه رمضان را پاي شبکه‌هاي اجتماعي و تلويزيون نشستند و قرآن بر سر گرفتند. اين اتفاق حتي در اديان مسيحيت و يهوديت نيز رخ داد و کرونا استثنايي قائل نبود.
    اکنون در استانه ايام اعتکاف در ماه رجب که از ماه‌هاي مهم عبودي مسلمانان است، قرار داريم.  رهبر معظم انقلاب در آغاز ماه رجب در بياناتي با تاکيد بر تعطيلي موقت اجتماعات ديني، فرمودند: اميدوارم که همه از برکات معنوي اين ماه، همه بهره ببرند. خب در اين ماه اجتماعات وجود ندارد و آنچه که هر سال براي مردم ميسر بود در اجتماعات عبادي و اهل حال و ذکر و توجه، امسال نيست لکن در خانه‌ها از دعاهاي رجب غفلت نشود و اين تعطيلي موقت اجتماعات، نبايستي موجب بشود که ما از برکات اين ماه و از عبادت و دعا و توسل به درگاه الهي غافل بشويم.
    به همين بهانه و براي نگاهي عميق‌تر به موضوع کرونا و دينداري با حجت‌الاسلام دکتر علي شفيعي عضو هيات علمي پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامي گفت‌وگو کرديم.
    با توجه به وضعيتي که کرونا ايجاد کرده، سبک دينداري مردم دچار تغييراتي شده است. براين اساس، مناسک ديني و مذهبي جمعي مانند نمازهاي جماعت و جمعه و برگزاري هيئت‌ها و اعتکاف و زيارت مشاهد مشرفه چه جايگاهي در شريعت اسلام دارند و در چه شرايطي مي‌توان آنها را تعطيل کرد؟
    _ بنابر آنچه در فقه آمده است همه اين مناسک جمعي را در شرايط بسيار ويژه مي‌توان تعطيل کرد اما در شرايط متناسب مي‌توان با اولويت‌گذاري، بخشي از اين‌ها را برپا و پاره ديگري را تعطيل کرد. بخشي از اين مناسک به شريعت اسلام برمي‌گردد مانند نماز جمعه و جماعت و بخشي به مذهب تشيع مانند زيارت حرم‌ها و مراسم هيئت‌ها. تصمصم‌گيري درباره اين‌ها گاهي متفاوت خواهد بود. مثلاً مراسم هيئت‌ها و زيارت مشاهد مشرفه مانند مناسکي چون نماز جمعه و جماعت نيست و تفاوت‌هايي با هم دارند.
    به عنوان کارشناس دين که سال‌هاست در اين حوزه تحقيق کرده‌ايد، اصل عبادات جمعي است يا فردي؟ و چرا درسال‌هاي اخير اين‌قدر مراسم و مناسک جمعي پررنگ شده‌اند؟
    _ اصل عبادت فردي است چون عبادت نوعي گفت‌وگو بين انسان و خالق است. به همين دليل نگاه جمعي به عبادات استثنا هستند. ماهيت و ساحت اول عبادت به گونه فردي است و اتفاقاً عبادات فردي تاثيرگذارترند.
     البته بايد اين‌ها را از هم تفکيک کرد؛ بين اصل عبادات و مناسک اصلي اسلام با مناسکي که مظاهر شکل‌گيري مذاهب هستند. در سال‌هاي اخير مناسک و بخش دوم بيشتر ترويج مي‌شوند که اين‌ها با هم متفاوتند. مناسک عبادي جمعي با مناسک و مراسمي که مظاهر مذهبي هستند مانند زيارت مشاهد مشرفه و هيئت‌ها، تفاوت دارند. به همين دليل نمي‌توان اين دو را با هم مقايسه و حکم کلي صادر کرد. در مناسک مذهبي عموماً اصل بر جمعي بودن است اما در عبادات به معناي خاص، اصل بر فردي بودن است.
    يک سال است که مردم جهان درگير بيماري کرونا هستند. شما کرونا و پيامدهاي آن را به نفع دين و دينداري مي‌دانيد يا به ضرر آن؟ زيرا بسياري معتقدند کرونا به باورهاي ديني مردم لطمه زد.
    _ نمي‌شود به صورت مطلق گفت که کرونا به نفع دين و دينداري بوده يا به ضررآن. پاره‌اي از پيامدهاي کرونا به نفع و در برخي موارد به ضرر دينداري بوده است. البته اگر اصل عبادات را فردي بدانيم کرونا ضرري به دينداري نزده است. در بخشي از عبادت‌ها که حوزه عبادات جمعي است مانند نماز جمعه و جماعات، به نوعي آن فيض جمعي را گرفته اما به ضرر نبوده و کرونا باعث تعطيلي کامل يک امر ديني نشده است و هيچ چيزي نمي‌تواند يک امر ديني و اصلي را تعطيل ‌کند. البته برخي مظاهر عبادي تحت‌الشعاع قرار گرفته است.
    به همين دليل فکر نمي‌کنم که کرونا به باورهاي ديني مردم لطمه زده باشد. اتفاقاً به يک معنا کرونا دينداري ما را خالص‌تر کرد و برخي حواشي که دينداري ما را از ناب بودن انداخته بود صيقل داد و کمرنگ کرد. مثلاً اگر عبادات را رابطه فرد و خدا بدانيم، کرونا اين رابطه فردي را استحکام بخشيد. اگر قبلاً نمي‌توانستيم يا نمي‌خواستيم برخي عبادات را به صورت فردي انجام دهيم الان مجبور شديم آن‌ها را فردي انجام دهيم و به اصل عبادات که فردي و بين انسان و خداست برگشته‌ايم. پس مي‌شود گفت که کرونا به باورهاي ديني مردم لطمه نزده بلکه برخي مظاهر بهره‌گيري از دينداري را محدود کرده است.
    يکي از بحث‌هايي که در يک سال اخير مطرح شده، حفظ جان انسان در شرايط خطر است. در فقه اسلامي حفظ جان چه جايگاه و اهميتي دارد و آيا نمونه‌هايي داريم که مسائل عبادي بر حفظ جان ارجح باشند؟
    _ اين مساله در فقه اسلامي بسيار مهم است و حتي در بخشي از مسائل عبادي، فقه اولويت را به جان انسان مي‌دهد تا عمل عبادي. مثلاً در امر به معروف و نهي از منکر که واجب شرعي است اما اگر احساس کنيم که اين کار به جان ما لطمه مي‌زند، براي حفظ جانمان اين عمل را انجام نمي‌دهيم يا حتي در حکم خوردن گوشت مرده، اين کار حرامي است اما وقتي جان انسان در خطر است اشکالي ندارد و بلکه به يک معنا واجب است که براي حفظ جان، گوشت مرده بخوريد. از اين موارد فراوان داريم.
    حتي در حوزه عبادت‌هايي همچون نماز در شرايطي که جان انسان در خطر باشد، کيفيت و کميت نماز را مي‌توان تغيير داد و همه فقها اين اجازه را داده‌اند تا نماز را به‌گونه‌اي انجام دهيد که ضرر جاني نداشته باشد و همين مساله در روزه هم هست. يعني اگر احساس کنيد براي جان شما ضرر دارد و يا سلامت خود را به طور مقطعي ممکن است از دست بدهيد فقها اجازه داده‌اند که روزه نگيريد. همين موارد درباره حج که از واجبات است هم صدق مي‌کند. اتفاقاً آموزه‌هاي ديني در راستاي حفظ جان و آبرو و مال و عقل انسان‌ها آمده‌اند.آموزه‌هاي ديني و احکام براي حفظ مقاصد پنجگانه يا بيشتر آمده‌اند. اگر گاهي احساس مي‌کنيم که اين مساله رعايت نشده بايد آن را بازخواني کنيم و هر حکم شرعي که جان انسان را به مخاطره بيندازد بايد در فهم درست آن ترديد کرد و احتمال داد که در مباني دچار اشکال شده‌ايم. چون فقه اسلامي براي به مخاطره انداختن جان انسان‌ها شکل نگرفته بلکه براي حفظ انسان و امنيت است.
    نقش دعا و توسل در مقابله با بيماري‌هايي مانند کرونا چيست؟ آيا اين اعمال فقط نقش تقويت روحي دارند؟
    _ توجه کنيد که ما بايد خطاهاي معرفتي‌مان را اصلاح کرده و نبايد به جامعه القاء کنيم که هر چه دعا و نذر کنيم همان مستجاب مي‌شود. دعا به معناي تضمين قطعي خداوند نيست. در آموزه‌هاي ديني هست که چه بسا شما چيزي را دوست داريد در حالي که شر شما در آن است و چه بسا از چيزي بدتان مي‌آيد اما خير شما در آن است.
    پس لازم است نگاه جامعه را به دعا و نذر اصلاح کنيم. دعا يعني ما موظفيم در کنار ابتلائات، حضور خدا را در زندگي ببينيم و توجه داشته باشيم که اين دعا مي‌تواند گاهي ما را به آنچه به نفع‌مان هست برساند و گاهي هم نرساند و نفع ما بر خلاف آن باشد. من از آموزه‌هاي ديني اينچنين مي فهمم که با دعا در ناملايمات و حتي ملايمات، بايد نقش و حضور خدا را در زندگي حس کنيم.
    به گزارش امانت به نقل از ايرناپلاس، اگر نگاه ما به دعا و توسل همين نگاه رايج باشد، وقتي نتيجه نمي‌گيريم، دچار ترديد مي‌شويم. اگر به معناي اينکه در گرفتاري‌ها هميشه حضور خدا را ببينيم و در گرفتاري‌ها حضور خدا را حس کنيم، وقتي اين‌طور باشد اگر مصيبتي به کسي وارد شود، مانند کرونا، نسبت به باورهايش دچار ترديد نمي‌شود. دعا اگر به اين معنا باشد تقويت روحي است اما اگر به معاني ديگر باشد گاه اسباب تضعيف روحيه مي‌شود چون نتيجه‌اي که مي‌خواهيد را نگرفته‌ايد و با چالش مواجه مي‌شويد و روحيه‌تان را از دست مي‌دهيد.

نظر خود را بنویسید ...

نظر سنجی