در حال بار گذاری
امروز: پنحشنبه ۲ ارديبهشت ۱۴۰۰

دین و اندیشه > هدف آينده پژوهي اسلامي محقق ساختن زندگي مطلوب و سعادت اخروي است

گروه دين و انديشه:آينده‌پژوهي اسلامي، نسخه‌اي نو از آينده‌پژوهي است که مي‌کوشد در چارچوب و اصول دين اسلام قرار گيرد و از جهان‌بيني و توصيه‌هاي اسلامي نهايت استفاده را مي‌کند.

    گروه دين و انديشه:آينده‌پژوهي اسلامي، نسخه‌اي نو از آينده‌پژوهي است که مي‌کوشد در چارچوب و اصول دين اسلام قرار گيرد و از جهان‌بيني و توصيه‌هاي اسلامي نهايت استفاده را مي‌کند. آينده‌پژوهي اسلامي دانشي ارزش‌بنيان است و به همين سبب ارتباطي تنگاتنگ و ناگسستني با جهان‌بيني، ايدئولوژي و فرهنگ اسلام دارد. آينده‌پژوهي اسلامي برخلاف آينده‌پژوهي سکولار نه تنها دين را کنار نمي‌گذارد، بلکه بر اين باور است که نمي‌توان بدون سازگاري با اسلام و بهره‌گيري از آموزه‌هاي گسترده آن آينده‌پژوهي کرد.
    آينده‌پژوهي اسلامي، هنوز در مراحل اوليه رشد است. در طي سال‌هاي 1980 تا 1990 ميلادي، اکثر تاليفات در اين رابطه، توسط ضياالدين سردار و برخي از همکارانش نوشته شد.
    ديدگاه‌هاي مطرح در خصوص آينده‌پژوهي اسلامي را مي‌توان به دو دسته کلي تقسيم کرد.
    بر پايه ديدگاه نخست، آينده‌پژوهي در جوامع اسلامي را مي‌توان به صفت اسلامي موصوف کرد؛ چرا که تحت تأثير نگرش و جهان‌بيني اسلامي است و توسط مسلمانان به سامان مي‌رسد. بر اساس اين ديدگاه دين مبين اسلام بخشي از چارچوب شناختي _ هنجاري آينده‌پژوهان مسلمان را تشکيل مي‌دهد و آينده‌پژوهان حتي به صورت ناخواسته جهان‌بيني اسلامي را در نظر مي‌گيرند و از آموزه‌هاي اسلامي بهره مي‌جويند. درست است که اعتقادات ديني آينده‌پژوه بر آينده‌پژوهي تأثيرگذار است، اما اين کمترين تأثير دين است. آينده‌پژوهي يک دانش غربي و سکولار است. اين دانش دين را به رسميت نمي‌شناسد و حتي در اصول و مفروضات، ناسازگاري‌هايي با آن دارد؛ مثل ناديده انگاشتن اراده الهي. پس با اين شرايط مسلمان بودن آينده‌پژوه نمي‌تواند دليل بر اسلامي بودن آينده‌پژوهي باشد؛ چرا که آينده‌پژوه مسلمان خود را تسليم چارچوب شناختي - هنجاري رايج حاکم بر آينده‌پژوهي کرده است.
    ديدگاه دوم توسط ضياالدين سردار مطرح شده است. به اعتقاد او علم اسلامي زيربنا و راه اصلي براي رسيدن به آينده‌پژوهي اسلامي به شمار مي‌آيد و بايد علم آينده‌پژوهي را اسلامي کرد. ضياالدين سردار معتقد است که علم اسلامي و نظريه‌پردازي در چارچوب دين اسلام راه مناسبي براي شکل دادن به آينده‌پژوهي اسلامي است.
    بر اساس اين ديدگاه آينده‌پژوهي همچون يک علم چند رشته‌اي و فرارشته‌اي، بايد ارتباط لازم را با علوم اسلامي برقرار کرده و در وجوهي که ضروري است، مطابق جهان‌بيني اسلامي باز تعريف شود
    براي شناخت دقيق آينده‌پژوهي اسلامي بايد قبل از هر چيز به ديدگاه دين اسلام نسبت به آينده توجه کنيم. در قرآن به مؤمنان توصيه شده که قبل از هر تصميم و اقدامي درباره پيامدها و عواقب آن بينديشند و با صاحبان خِرد مشورت کنند. در اين آيات به انسان‌ها هشدار داده شده که اگر دورانديشي و آينده‌نگري نداشته باشند، به مهلکه گرفتاري‌ها مي‌افتند.
    با نگاهي اجمالي مي‌بينيم قرآن کريم مملو از توجه و هشدار نسبت به آينده است و توجه به آينده و تفکر درباره آينده در بسياري از آيات قرآن مورد تأکيد قرار گرفته است. دورانديشي و آينده‌نگري به معناي توجه به عواقب و پيامدهاي اعمال از واژه‌هاي مهمي است که در قرآن به دفعات به آن اشاره شده است. مثلاً قرآن کريم در سوره يس آيه ?? در مورد آينده و توجه به آن فرموده است: قيلَ لَهُمُ اتَّقُوا ما بَيْنَ أَيْدِيکُمْ وَ ما خَلْفَکُمْ لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ.
    مردم را گويند از گذشته و آينده خويش بترسيد، شايد مورد رحمت خدا قرار گيريد.
    در آيه 137 از سوره آل عمران داريم: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُروا کَيْفَ کانَ عاقِبَهُ الْمُکَذِّبِينَ.
    به يقين پيش از شما سنت‌هايي بوده (و سپري شده) است. پس در روي زمين گردش کنيد و بنگريد که سرانجام تکذيب‌کنندگان چگونه بوده است.
    اين آيه نيز مانند آيه قبل شامل چند نکته کاربردي است:
    1. با آگاهي از گذشته، مي‌توان آينده را پيش‌بيني کرد: "فَسِيرُوا"، "فَانْظُروا".
    2. قوانين و سنت‌هاي ثابتي بر تاريخ حاکم است: "قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ".
    3. اين قوانين، سنت‌هاي ثابت الهي هستند که سرنوشتِ انسان‌ها و جوامع بر اساس آنها تعيين مي‌شود و با تفاوت اقوام، زمان و مکان تفاوتي نمي‌کنند
    تأکيد بر آينده‌نگري در دين اسلام، يک نکته مهم و در واقع نخستين شاخص مهم را در آينده‌پژوهي اسلامي آشکار مي‌کند. در اين شاخص مهم ميان آينده‌پژوهي سکولار و اسلامي توافق نظر وجود دارد.
    نه‌تنها در آيات قرآن بلکه در روايات و احاديث اسلامي هم توجه به آينده و آينده‌نگري به دفعات مورد تاکيد قرار گرفته است. برخي روايات بيان‌کننده آينده روشن و يا تاريک براي بشر است. اينگونه روايات با اين فرض که از صحت سند و دلالت معتبر و قابل توجه برخوردار باشد، در آينده‌پژوهي اسلامي کاربرد دارد. اينگونه روايات حيطه منابع و استنباط آينده را براي محققان گسترده نموده، با تبيين آينده، از مردم انتظار دارند که خود را براي رويارويي با شرايط مطلوب يا نامطلوب آينده مهيا سازند.
    اينگونه روايات گوياي اين است که مؤمنان بايد براي رويارويي با آينده طرح‌ريزي لازم و اقدام‌هاي مؤثر داشته باشند. ايجاد دغدغه نسبت به آينده و توجه به آن مورد تأکيد اسلام است. بر اساس آموزه‌هاي اسلامي، انسان‌ها داراي ظرفيت‌هاي ارزشمندي هستند. انسان‌ها و جوامع بشري هميشه ظرفيت‌هاي بالقوه دارند که با ايجاد حساسيت نسبت به آينده، مي‌توان اين توان را به فعليت رساند.
    آينده‌پژوهي از اين لحاظ، براي انديشمندان اسلامي نيز مهم است که با استفاده از پيش‌بيني آينده، که در روايات معتبر آمده است، به طراحي و تبيين مسائل علمي و فرهنگي بپردازند تا بتوانند مؤمنان جامعه را در چنين شرايطي از گزند خطرات ايمن نگه دارند
    آينده‌پژوهي اسلامي به اين معنا دانشي است که با اتکا به مباني اسلامي و بهره‌مندي از ابزارهاي علمي و به‌کارگيري خلاقيت، توان خلق فناوري‌هاي جديد، ساز و کارهاي فرهنگي و علمي شايسته جامعه اسلامي را دارد. به بيان ديگر، دانشي است که مي‌تواند همه مؤلفه‌هاي جامعه مطلوب اسلامي آينده را تصوير کرده، در پيش رو قرار دهد.
    به گزارش امانت به نقل از مهر، هدف آينده‌پژوهي سکولار، حفظ و بهبود سطح آزادي و رفاه بشر است. از ديدگاه اسلام اين هدف مشکلي ندارد، اما نمي‌تواند به عنوان هدف کلان آينده‌پژوهي اسلامي در نظر گرفته شود. چرا که بر اساس اسلام، آينده مطلوب رسيدن به رضاي خدا و سعادت اخروي و دنيوي است. در اين مسير انسان مهم‌ترين نقش را در تأمين سعادت فردي و اجتماعي دارد. بنابراين هدف اساسي آينده‌پژوهي اسلامي گسترش عدالت و معنويت براي رسيدن به سعادت و قرب الهي است. آينده‌پژوهي اسلامي مي‌کوشد که انسان‌ها در کنار زندگي مطلوب دنيوي، به چشم‌انداز اصلي که سعادت اخروي است، نيز دست يابند.

نظر خود را بنویسید ...

نظر سنجی