در حال بار گذاری
امروز: پنحشنبه ۲۸ تير ۱۳۹۷

دین و اندیشه > نوروز و سنت صله رحم

گروه دين و انديشه:يکي از آداب عيد نوروز، ديدار برادران و خواهران مسلمان و آگاهى از شادى‌ها و اندوه‌هاى آنان است که در دين اسلام مي توان آن را يکي از مصاديق »صله رحم« برشمرد که در آيات قرآن و روايات اسلامي بر آن بسيار تأکيد شده است .

    گروه دين و انديشه:يکي از آداب عيد نوروز، ديدار برادران و خواهران مسلمان و آگاهى از شادى‌ها و اندوه‌هاى آنان است که در دين اسلام مي توان آن را يکي از مصاديق »صله رحم« برشمرد که در آيات قرآن و روايات اسلامي بر آن بسيار تأکيد شده است  چنانکه حضرت محمد(ص) در حديثي مي_فرمايند: هيچ مهمانى نيست كه بر قومى وارد شود، مگر آنكه روزى اش در دامان اوست . پس، چون فرود آيد ، با روزى اش فرود مى_آيد، و چون برود، با گناهان آنها (_ميزبان ) مى رود .
    بزرگداشت ايام نوروز مصادف است با روزهايي که زيبايي سحر انگيز طبيعت  قدرت خداوند و تجديد حيات و معاد را در خاطره ها زنده مي کند به علاوه در نوروز مردم اقدام به کارهايي مي کنند که شارع مقدس به آن تشويق نموده است؛ مثل: نظافت و خانه تکاني، صله رحم، خوشحال کردن مؤمنان، از بين بردن دشمني ها و کينه ها  آزادي زندانيان و غيره.
    صله رحم رحم درجاتي دارد که با توجه به توان فرد، عرف اجتماع، نياز افراد و برخورد و جواب دهي آنان متفاوت و قابل تغيير است و به هر حال تا هر درجه اي که ممکن است بايد به اين برنامه ديني عمل کرد. مرجع و معيارِ در چگونگي ابراز محبت و احسان، عرف است؛ زيرا به حسب عادات و رسومِ افراد و نزديک و دور بودنِ آنها فرق مى‏ کند. نوع اين ارتباط به نياز افراد نيز بستگي دارد آنچنان که ممکن است بعضى نياز مادّى داشته باشند و بعضى نياز مادى نداشته ولى به کمک ديگرى نيازمند باشند؛ مانند پيرمرد و پيرزن افتاده ‏اى که بايد آنان را رسيدگي نمود، و بعضى ممکن است کمکِ فکرى بخواهند. و بعضى هيچ نيازي ندارند و فقط بايد از آنان احوال‏ پرسى کرد.
    مقدار و حدود صل? رحم نسبي است؛ يعني نسبت به افراد و محيطي که در آن زندگي مي کنند متفاوت است؛ مهم آن است که شخص در عرف خودشان قاطع رح محسوب نشود. از امام صادق (ع) روايت شده که فرمود: لقمان به پسرش گفت: پسر جان! … با هم? مردم خوش خلق باش. پسرم اگر مال دنيايى نداشتى که با آن صله رحم کنى، و بر برادران تفضل نمايى، حسن خلق و روى خوش داشته باش، چون کسى که حسن خلق دارد خوبان او را دوست مى ‏دارند، و بدکاران از او دورى مى ‏نمايند.باز آن حضرت مي فرمايد: "پيوند خويشاوندى خويش را حتى با جرعه‏ اى از آب محکم کن و بهترين راه براى خدمت به آنان اين است که (دست کم) از تو آزار و مزاحمتى نبينند"
    ضيافت، مهماندارى و مهمان نوازى، دست و دل باز بودن و سفره اى گشوده داشتن  نشانه جوان مردى و يكى از برجسته ترين ارزش هاى انسانى و مكارم اخلاقى است. اسلام نيز اهتمام ويژه اى به اين خصلت والاى انسانى دارد و پيشوايان اين آيين آسمانى ، با تعبيرهاى گوناگون و تنبّه آفرين  مسلمانان را به آن ، توصيه و تشويق كرده اند .
    از نظر روايات اسلامى، مهمان نوازى، يكى از برترين مكارم اخلاقى است كه در آن، مهمان، نه تنها روزىِ خود را مى آورد و از روزىِ انسان نمى كاهد ، بلكه بر آن نيز مى_افزايد.  مى توان دريافت كه در همه مواردى كه خداوند متعال ، نعمت خاصى را به انسان ارزانى داشته و يا بلايى را از او دفع كرده و يا اطعام ديگران آثار و بركات بيشترى دارد (مانند افطارى دادن در ماه رمضان ، و يا مراسم عزادارى سيد الشهدا امام حسين عليه السلام )، مهمانى، از فضيلت بيشترى برخوردار است.
    الف: آداب ميزبان
    در روايات اسلامى ، افزون بر تشويق و تأكيد فراوان بر فرهنگ مهمان نوازى   رهنمودهاى بسيار ارزنده اى در جهت تصحيح و تقويت اين فرهنگ ارائه شده است كه مى توان آن ها را به دو دسته آداب ميزبان و آداب مهمان تقسيم كرد که گرامى داشت مهمان؛ خوش رويى و ابراز محبّت؛مقدّم داشتن مهمان؛ خدمت به مهمان؛ در اختيار نهادن آنچه مهمان نياز دارد؛ پذيرايى كردن با بهترين چيزى كه دارد؛ نيكو پذيرايى كردن فرمانبرى؛كوشيدن در پذيرايى از مهمان دعوت شده؛ زودتر شروع كردن غذا و ديرتر دست كشيدن از آن؛ صرف غذا با مهمان؛ تعارف كردن مهمان به خوردن؛ بدرقه كردن مهمان تا درِ خانه  از جمله آداب ميزبان به شمار مي رود.همچنين در روايات بر ترک خودنمايى و شهرت طلبى؛تشريفات مشقّت بار؛تعارف دروغين؛ به كارگرفتن مهمان؛ روزه گرفتن ، بدون اجازه مهمان؛كمك كردن در رفتن مهمان از سوي ميزبان تأکيد شده است. گفتنى است كه همه اين آداب ، در حقيقت ، به دو اصل اساسى باز مى گردند :
    1. تكريم مهمان
    بيشتر آدابى كه بدان اشاره شد ، در واقع ، جلوه هاى تكريم مهمان و احترام نسبت به اوست .اين اصل ، تا آن جا از نظر پيشوايان اسلام اهميت دارد كه پيامبر (ص)خطاب به امام على (ع)مى فرمايد : مهمان را گرچه كافر باشد ، گرامى بدار . در ميان همه امورى كه گرامى داشت مهمان شمرده شده ، خوش رويى و ابراز مهر و محبّت نسبت به مهمان ، جايگاه ويژه اى دارد . در واقع ، بدون رعايت اين اصل ، همه تلاش هاى ميزبان براى گرامى داشت مهمان ، بى ثمر خواهد بود . لذا در روايتى از امام على (ع)آمده :چهره گشاده   از تُرش روىِ ايثاركننده ، بهتر است .اين سخن ، به روشنى بر اين نكته دلالت دارد كه ايثار و مقدّم داشتن ديگران بر خود ـ كه به مراتب از مهمانى ، ارزشمندتر است ـ ، اگر با خوش رويى همراه نباشد ، ارزشى ندارد ، چه رسد به مهمانى .
    2 . پرهيز ميزبان از رفتارهاى غير اخلاقى
    هر چند احترام كردن و بزرگداشت مهمان  كارى بسيار شايسته است ، با اين حال ، بايد دانست همه امورى كه از نظر برخى   گراميداشت مهمان محسوب مى شوند ، در اسلام پسنديده نيستند ؛ بلكه از نظر اسلام    مطلوب است . براى مثال ، تلاش هايى كه گاه در تهيه امكانات پذيرايى بهتر ، با انگيزه خودنمايى و شهرت طلبى صورت مى گيرد   از آن رو كه كارى غير اخلاقى است ، از نظر اسلام به شدّتْ نكوهيده است . نكته بسيار مهمى كه يادآورى آن ضرورى است ، اين كه آداب ميزبانى ، منحصر به مواردى نيست كه در روايات اسلامى بدانها اشاره شده است؛ بلكه به طور كلى ، همه اقداماتى كه در ميان اقوام مختلف براى تكريم مهمان مرسوم است ، در صورتى كه از چارچوب ارزش هاى اخلاقى و شرعى ، پا را فراتر ننهد ، مورد تأييد و تأكيد اسلام است.
    ب: آداب مهمان
    يکسري از آدابي که بر انجام آن از سوي مهمان تأکيد شده است، رعايت اولويّت ها در پذيرش دعوت به مهماني؛شرط كردنِ پرهيز از تكلّف و تشريفات؛ اجازه گرفتن براى ورود به خانه ميزبان؛ سلام كردن هنگام ورود به خانه؛ نشستن در جايى كه ميزبان پيشنهاد مى كند؛ دعا كردن براى ميزبان؛ ترك كردن مهمانى پس از صرف غذا؛ پاسدارى از كرامت خود با رعايت مدّت اقامت و... است و دسته دوم ، امورى هستند كه مهمان بايد از انجام دادن آنها سر باز زند و ترك آنها نشانه ادب مهمان است كه عبارت اند از : شركت كردنِ بدون دعوت در مهمانى ديگران؛حضور در مهمانى ويژه ثروتمندان؛ حضور در مهمانى برپاشده با انگيزه همچشمى؛ پذيرش مهمانى اهل ساز و آواز؛ پذيرش مهمانى مشرك ، منافق و فاسق؛ واداشتن ميزبان به تكلّف و تشريفات؛ ديگرى را همراه خود به مهمانى بردن؛روزه مستحبّى گرفتن ، مگر با اجازه ميزبان؛ ناچيز شمردن امكانات ميزبان؛پرس و جو در باره حلال بودن غذا .
    با دقت در موارد ياد شده ، به روشنى معلوم مى شود كه همه اين آداب ، در واقع ، به سه اصل زيربنايىِ تكريم ميزبان، پرهيز از ايجاد زحمت و پرهيز از حضور در مهمانى هاى نكوهيده بازمي گردد. حكمت تأكيد اسلام بر مهمان نوازى ، نزديك كردن هر چه بيشترِ دل_ها و حاكم ساختن صفا و صميميت در جامعه است . از آن جا كه پذيرايى از مهمان  در صورتى كه با زحمت همراه باشد ، با اين حكمتْ منافات دارد ، بخشى از رهنمودهايى كه در روايات اسلامى براى مهمانى ارائه شده ، جهت پيشگيرى از مزاحمت است ، مانند : وادار نكردنِ ميزبان به تشريفات ، بلكه پرهيز دادن وى از تكلّف و انجام تشريفات ، بدون دعوت به مهمانى نرفتن و اجتناب از توقّف طولانى و ملال آور در منزل ميزبان .
    مهمان بايد شرايط خاص و موقعيت هاى ويژه ميزبانِ خود را در نظر بگيرد و از هر چيزى كه موجب دردسر گردد، دورى نمايد. چه بسا موقعيت ميزبان و گاه فرصت او ايجاب مى كند كه پس از صَرف غذا ، خداحافظى كند ، چنان كه قرآن كريم در مورد پيامبر خدا (ص)به مسلمانان توصيه مى فرمايد كه پس از صرف غذا با او خداحافظى كنند و به گفتگو ننشينند. گاه لازم است كه مهمان پس از صرف غذا ، مدّتى توقّف كند ؛ ولى بايد توجّه داشته باشد كه توقف بلند مدّت ، ملال آور است و كرامت و عزّت مهمان را سلب مى نمايد. در هر حال ، چنان كه در روايات اهل بيت (ع) آمده ، حداكثر مهمانى ، سه روز است و بقيه اش صدقه است.
    آثار مهمان نوازي
    مهمان داري و مهمان نوازي آثار و برکاتي دارد از جمله آن گشايشِ روزى و ريزش گناهان است. پيامبر خدا (ص) در اين باره مي_فرمانيد: كسى كه اطعام مى كند ، سريع تر از فرو رفتن كارد در كوهان شتر ، به او روزى مى رسد. همچنين حضرت محمد مصطفي(ص) در حديثي تأکيد مي فرمايند: هيچ مهمانى نيست كه بر قومى وارد شود ، مگر آن كه روزى اش در دامان اوست . پس، چون فرود آيد ، با روزى اش فرود مى آيد، و چون برود ، با گناهان آنها ( ميزبان ) مى رود .
    اميرالمؤمنين امام على(ع) نيز در اين باره فرمود: هيچ مؤمنى نيست كه مهمان را دوست بدارد ، مگر آن كه چون از قبرش بر مى خيزد   چهره اش مانند قرص ماه مى درخشد ، و اهل محشر مى نگرند و مى گويند : اين ، كسى جز پيامبرى مُرسل نيست! و فرشته اى مى گويد: اين ، مؤمنى است كه مهمان را دوست مى دارد و او را گرامى مى شمارد و راهى جز رفتن به بهشت ندارد. شيخ الائمه امام جعفر صادق (ع)نيز فرمود: هرگاه برادرت سرزده بر تو وارد شد ، با آنچه فراهم دارى، از او پذيرايى كن ؛ امّا اگر دعوتش كرده بودى ، تا جايى كه در توانت هست ، برايش بكوش.
    توصيه به دعا كردن براى ميزبان
    به گزارش امانت به نقل از باشگاه خبرنگاران،يکي از آدابي که درباره مهمان بدان اشاره شد اين است که براي ميزبان دعا کنند. در حديثي به نقل از جابر بن عبد اللّه ـ  در سنن ابن داوود چنين آمده است که : ابو هَيثَم بن تَيِّهان ، براى پيامبر (ص) غذايى آماده ساخت و پيامبر صلى الله عليه و آله و يارانش را دعوت كرد. چون از خوردنْ آسودند، پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود: » برادرتان را پاداش دهيد « . ياران گفتند : اى پيامبر خدا ! پاداش دادن او چگونه است؟ فرمود: » هرگاه به خانه كسى رفتند و غذايش را خوردند و نوشيدنى اش را نوشيدند و برايش دعا كردند، اين ، خود، پاداش دادنِ اوست « .

نظر خود را بنویسید ...

نظر سنجی