در حال بار گذاری
امروز: دوشنبه ۲۸ آبان ۱۳۹۷

دین و اندیشه > بايسته هاي تربيت اسلامي دانش آموزان

زهرا شهيدزاده گروه دين و انديشه: نظام آموزشي ما، با رسميت دين مبين اسلام در تربيت اسلامي انسان، بايد نقش اساسي و برنامه‌ي جامع و دقيقي جهت تربيت کودکان در برنامه‌ي درسي داشته باشد.

    گروه دين و انديشه: نظام آموزشي ما، با رسميت دين مبين اسلام در تربيت اسلامي انسان، بايد نقش اساسي و برنامه‌ي جامع و دقيقي جهت تربيت کودکان در برنامه‌ي درسي داشته باشد. 
    قرآن کريم مهم‌ترين منبع علوم آسماني است، از آنجا که شناخت کامل همه‌جانبه، که همه‌ي ابعاد وجودي انسان را مورد توجه قرار دهد، برنامه‌اي الهي دارد، با توجه به سخنان خداي متعال در ارتباط با راه‌و‌رسم زندگي کامياب و تعالي روح و معنويت بشر، به آساني مي‌توان دريافت که گنجينه‌اي الهي است. توجه و دقت در اين سرمايه‌ي بزرگ علم و معرفت انسان را به اوج تکامل در بُعد علمي و عملي مي‌رساند و راز و رمز‌هاي سعادت دنيا و آخرت را مي‌گشايد.
     حضرت محمد(صلي الله و عليه و آل) و امامان معصوم نيز با استفاده از آيات و روايات و علم الهي دستورات تعاليم اسلامي را به گونه‌اي براي مسلمانان تبيين کرده‌اند. اين موضوع، با توجه به تمام جنبه‌هاي زندگي دنيا و تعالي روح در قرآن کريم، به خوبي بيان شده است و اما علوم ديني اسلامي، که دين رسمي کشور ايران است و دستورات جامع با توجه به شناخت همه‌جانبه‌اي که از انسان دارد، چه جايگاهي در ساختار آموزشي کشور مسلمان‌نشين ايران دارد. در اين مقاله  تلاش ما بر اين است که با توجه به دستورات اسلامي بر تربيت کودک، جايگاه تربيت اسلامي را با استفاده از منابع غني و معتبر اسلامي، قرآن، احاديث و روايات در ساختار آموزشي در دوران ابتدايي کشور ايران اسلامي مورد بررسي قرار مي‌دهيم.
     نظام‌هاي تربيتي، با توجه به ملاک‌ها و مقاصد مورد نظرشان، اهداف خاصي را تبيين مي‌کنند و تلاش خود را جهت رسيدن به اهداف تعيين‌شده معطوف مي‌دارند. در کشورهاي اروپايي، نظام آموزشي بر پايه‌ي رويکرد سکولاريسم و غيرديني است، ساختار آموزشي آن‌ها نيز بر مبناي سعادت و خوشبختي زندگي دنيوي طراحي شده است و معنويات و تعالي روح انسان را مغفول دانسته‌اند و تأکيد آن‌ها بر پيشرفت علم و تکنولوژي و امکانات رفاهي است. آن نيز در تربيت اسلامي، هدف اساسي و غايي تربيت، تعالي روح و قرب الهي است که همراه با سعادت زندگي در جهان مادي است. آيات شريفه‌ي مذکور نيز بر اين نکته تأکيد دارد: »يعلمهم الکتاب و الحکمه و يزکيهم« (سوره‌ي بقره، آيه‌ي 29)، »نزلنا عليک الکتاب تبيانا لکل شي« (سوره‌ي نحل، آيه‌ي 89) و »ولارطب ولا يابس الا في کتاب مبين« (سوره‌ي انعام، آيه‌ي 59).
     جهت رسيدن به اين اهداف، نظام آموزشي اسلامي برنامه‌اي جامع و دقيق طراحي کرده تا ظرفيت‌هاي وجودي و استعدادهاي نهفته‌ي انسان به فعليت برسد. خداوند متعال خود آفريننده‌ي انسان است و از همه‌ي ظرفيت‌هاي وجودي و استعدادهاي دروني انسان آگاه است، اهميت ويژه‌ي تربيت اسلامي از آن جهت است که مطابق با فطرت الهي انسان برنامه دارد، علوم اسلامي بهترين منابع تربيتي را در بر دارند. تربيت مقدس است، زيرا که گوهر وجودي انسانيت را شکوفا و انسان را از خودشناسي به خداشناسي مي‌رساند؛ »إنَّ في خلق السّماوات و الارض و اختلاف الّيل و النّهار لآياتٍ لاولي الالباب« (سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي 190) مسلّماً در آفرينش آسمان‌ها و زمين و آمد‌و‌رفت شب‌و‌روز، نشانه‌هاي روشني براي خردمندان است.
      مسلمانان تلاش مي‌کنند هر آنچه در توان دارند، در تربيت فرزندان و همسران و آشنايي آن‌ها با احکام اسلامي و راه‌و‌رسم زندگي اسلامي؛ از جمله خودشناسي، اخلاص حق و عدالت فروگذار نکنند و در آنجا که از اسباب مادي نااميد مي‌شوند، با خلوص و به اميد گشايش امور خناي خويش را مي‌خوانند  حاجات و نياز خود را مي‌طلبند.
     در آيه‌ي شش سوره‌ي التحريم  خيرخواهي براي اعضاي خانواده و تربيت ديني آنان را تکليفي بايسته بر عهده‌ي مؤمنان دانسته، روي سخن را به همه‌ي مؤمنان کرده است و دستوراتي درباره‌ي تعليم و تربيت همسر و فرزندان و خانواده به آن‌ها مي‌دهد. نگه‌داري خانواده به تعليم و تربيت و امر به معروف و نهي از منکر و فراهم ساختن محيطي پاک و خالي از هرگونه آلودگي، در فضاي خانه و خانواده است. به تعبير ديگر، حق زن و فرزند تنها با تأمين هزينه‌ي زندگي و مسکن و تغذيه‌ي آن‌ها حاصل نمي‌شود  مهم‌تر از آن تغذيه‌ي روح و جان آن‌ها و به کار گرفتن اصول تعليم و تربيت صحيح است.
     تعليم و تربيت مربيان بزرگ مسلمان ايراني از جمله سعدي، غزالي، خواجه نصير و ابن سينا نيز مبني بر اصول اسلامي برگرفته از قرآن و سنت است و حيات طيبه‌ي انسان را در دين و دين‌باوري و علم و معرفت ديني و پروردن دين لحاظ کرده‌اند. سعدي شاعر بزرگ مي‌گويد: علم از بهر دين پروردن است، نه از بهر دنيا خوردن است (بوستان  باب 7، ص 153).
     نظام آموزشي در اسلام نظامي مرحله‌اي و تدريجي و بر مبناي محبت است. قرآن کريم در آيه‌ي 54 سوره‌ي اعراف اين مطلب را ذکر نمود: »ان ربکم الذي خلق السماوات والعرض في سنه ايام« همانا پروردگار شما الله است که آسمان‌ها و زمين را در شش روز آفريد. اين آيه متذکر آن است که انسان مطابق با فطرت خود بايد گام‌به‌گام و با درايت و هوشياري حرکت کند، پيش رود  ژرف‌انديش باشد، آهسته و پيوسته حرکت کند تا مرارت‌هاي زندگي او را از پاي در نياورد و ثمره‌ي کار را بهره‌برداري کند.
     امير مؤمنان علي (عليه السلام) در لحظات واپسين مرگ به فرزندشان امام حسن سفارش مي‌کنند: »انهاک عن التسريع بالقول و الفعل«فرزندم تو را از شتاب‌زدگي در حيطه‌ي گفتار و عمل باز مي‌دارم و در روايت ديگري نيز مي‌فرمايد:»الظفر بالجزم والجزم باجاله الراي بتحصين الاسرار« پيروزي در گرو جزم و احتياط است و راز احتياط به کار انداختن انديشه و جوهر انديشه‌ي نگه‌داري راز است (نهج‌البلاغه، قصارالحکم، ص 48) قرآن روش محبت، بخشش، مدارا، ايثار و عطوفت را يادآور مي‌شود و مي‌گويد فضل و رحمت و بردباري اولين مربي انسان، خداي متعال، از انسان دريغ نمي‌شود و پيامبر اسلام، که به صراحت قرآن »رحمه للعالمين« انسان خطاکار ناآگاه سزاوار عفو و بخشش مي‌داند. آن حضرت مي‌فرمايد: »فَبِمَا رَحْمَهٍ مِّنَ اللّهِ لِنتَ لَهُمْ وَلَوْ کُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لاَنفَضُّواْ مِنْ حَوْلِکَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُم« (سوره‌ي آل عمران، آيه‌ي 159) به برکت رحمت الهي در برابر آنان (مردم) نرم و مهربان شدي و اگر خشن و سنگدل بودي، از اطراف تو پراکنده مي‌شدند. پس آن‌ها را ببخش و براي آن‌ها آمرزش بطلب و به مردم خطاب مي‌کند: »لَقَدْ جَاءکُمْ رَسُولٌ مِّنْ أَنفُسِکُمْ عَزِيزٌ عَلَيْهِ مَا عَنِتُّمْ حَرِيصٌ عَلَيْکُم بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُوفٌ رَّحِيمٌ«(سوره‌ي توبه، آيه‌ي 128) به يقين رسولي از خود شما به سويتان آمد که رنج‌هاي شما بر او سخت است و اصرار بر هدايت شما دارد و نسبت به مؤمنان رئوف و مهربان است.
     کودکي که از اين فيض الهي بهره‌مند گردد، لبريز از محبت مي‌گردد. طبق ايده‌ي روان‌شناسان، کودک بايد قبل از سن 7سالگي لبريز از محبت گردد، اين پر شدن روح از محبت و محبت در دوران کودکي در آينده‌ي کودک تأثير بسزايي دارد از جمله آرامش درون، عزت نفس، اعتماد به نفس، شخصيت متعادل در مهرورزي به ديگران، پيشگيري از انحرافات و آمادگي جهت زندگي اجتماعي است و اما اگر اين نياز ذاتي کودک برآورد نشود، در مراحل ديگر قابل جبران نيست. اسلام شيوه‌ي محبت را با توجه به نکاتي از جمله افراط‌و‌تفريط و چگونگي استفاده از اين روش را در مراحل مختلف مد نظر دارد.
     خداوند در سوره‌ي »منافقون«مسلمانان را از دلبستگي و وابستگي به فرزندان بر حذر مي‌دارد. يک روش مهرورزي و محبت به کودکان آموزش همراه بازي است؛ در رغبت و بر انگيختن کودک و شادماني و افزايش سطح هوشياري و يادگيري تأثير بسزايي دارد، سبب شکوفايي استعدادهاي نهفته و بروز خلاقيت در کودکان است. والدين بايد بهترين و اولين هم‌بازي کودک باشند و در نظام آموزشي نيز بايد به بازي کودکان اهميت دهند و والدين بايد شرايط سالم براي بازي آن‌ها فراهم سازند و خود به عنوان هم‌بازي در آن شرکت داشته باشند. آنان بايد کاري کنند که بازي به صورت تجربه‌اي لذت‌بخش در ذهن کودک باقي بماند؛ زيرا زندگي او در بازي، شکل واقعي به خود مي‌گيرد. در بازي با کودک، والدين نبايد خواست و اراده‌ي خود را به کودک تحميل کنند. آنان بايد همپا و هم‌رديف او قرار بگيرند. در شيوه‌ي تربيت ديني نيز بر اين مسئله تأکيد فراوان شده است تا جايي که رسول خدا (صلي الله عليه و آل) مي‌فرمايند: »هر کس کودکي پيش اوست  بايد براي او کودکي کند.«
     محيط مناسب از جهت امکانات رفاهي و امنيت جسمي و روحي کودک ضروري است. والدين، مربيان و اشخاصي که کودک با آن‌ها تعامل دارد بايد اشخاص سالم و آموزش‌ديده باشند و بر روان‌شناسي اسلامي کودک نيز آگاهي داشته باشند و اسلام از اين جهت سفارشاتي براي انتخاب همسر دارد و وظايفي را بر عهده‌ي والدين قرار داده است. حضرت لقمان در آيات 18 و 19 سوره‌ي لقمان چند نکته‌ي اخلاقي مهم را به فرزندش سفارش مي‌کند: »با بي‌اعتنايي از مردم روي مگردان و مغرورانه بر روي زمين راه مرو. در راه رفتنت اعتدال را رعايت کن و در سخن گفتنت نيز رعايت اعتدال نما و از صداي خود بکاه و فرياد مزن.«
     قرآن کريم، در آيه‌ي 111 سوره‌ي يونس، ژرف‌انديشي را ذکر کرده و صاحبان خرد و عقل و انديشه را مورد خطاب قرار داده است: «همانا براي صاحبان عقل عبرت کامل خواهد بود. اين قرآن نه سخني است که فراتوان باشد، ليکن کتاب آسماني پيش از خود را هم تصديق کرده و هر چيزي را مفصل بيان مي‌کند و براي اهل ايمان هدايت و رحمت خواهد بود. در آيه‌ي مذکور ژرف‌انديشي و عبرت‌آموزي مورد توجه قرار گرفته است. علي (عليه السلام)، در نهج‌البلاغه خطبه‌ي 185 (ترجمه‌ي دشتي) نيز به تبعيت از قرآن، انسان را به تأمل درباره‌ي مخلوقات گوناگون دعوت نموده است و از او مي‌خواهد که در اين موارد بينديشد و حقيقت را درک کند: »اُنظُرُوا الي النَّملَهِ في صِغَرِ جُثَّتِها و لَطافَهِ هَيئَتِها« به مورچه و کوچکي جثه‌ي آن بنگريد که چگونه لطافت خلقت او با چشم و انديشه‌ي انسان درک نمي‌شود. به هر حال  تفکر در مخلوقات و چگونگي زندگي آن‌ها يکي از راه‌هاي تقويت فکر و انديشه و از روش‌هاي مؤثر تربيتي به حساب مي‌آيد که در تحول عقيده‌ي انسان نقش بسزا دارد و پيامبر اسلام (صلي الله و عليه و آل) هم از اين شيوه در تعليم و تربيت مردم استفاده کرده است.
     رعايت عدالت و مساوات بين فرزندان و دانش‌آموزان در نظام آموزشي بايد رعايت گردد، تجربه نشان داده است که عدم رعايت اين امر چه عواقب سويي در پيش دارد؛ از جمله حسادت، دشمني، عدم همکاري و... وظيفه‌ي والدين و اولياي نظام آموزشي اجراي عدالت ميان کودکان است. در آموزه‌هاي اسلامي بر رعايت عدالت و مساوات در برخورد عاطفي با کودکان تأکيد کرده است.
    به گزارش امانت به نقل از فارس قصه‌گويي روش آموزشي ديگري است که در قرآن کريم کاربرد داشته، داستان زندگي پيامبران که مايه‌ي عبرت‌آموزي است؛ به نحوي زيبا و جذاب بيان کرده است که زمينه‌ي تفکر و عبرت‌آموزي و رشد انسان را به دنبال دارد و به پيامبر خود، که امانت‌دار اسرار الهي است، دستور مي‌دهد: »فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَکَّرُونَ«(سوره‌ي اعراف، آيه‌ي 176) اين داستان‌ها را براي آن‌ها بازگو کن، شايد بينديشند و بيدار شوند.

نظر خود را بنویسید ...

نظر سنجی